Het aantal ouderen met dementie én een migratieachtergrond groeit in België. Toch houden bestaande zorgmethodes nog te weinig rekening met de diversiteit van onze samenleving. Vanuit die nood ontwikkelden Karel de Grote Hogeschool en het Red Star Line Museum, samen met betrokkenen, een migratie- en cultuursensitieve reminiscentieaanpak.
Herinneringskoffer
Herinneringskoffers bestaan al langer in Vlaanderen. Maar ze bevatten vooral voorwerpen, foto's en geuren die vooral in de collectieve herinnering van de doorsnee witte Vlaamse ouderen leven. Deze koffers waren niet afgestemd op de jeugdjaren van senioren die met Marokkaanse roots. Zij zijn opgegroeid met andere voorwerpen, foto’s en geuren.
Op dit moment is dit de grootste groep van Vlamingen met een migratie-achtergrond, en ook de mensen met Marokkaanse roots krijgen steeds meer te maken met dementie. Samen met hen bepaalden we wat er in de inspiratiekoffer terecht zou komen. Het gaat niet enkel over objecten uit hun jeugdjaren in Marokko, maar ook over voorwerpen die verwijzen naar hun eerste jaren in Vlaanderen. De inhoud van deze koffer roept herinneringen op bij ouderen met Marokkaanse wortels en dementie en brengen veel verhalen naar boven.
“In Vlaanderen groeit het aantal ouderen met dementie én een migratieachtergrond, maar de bestaande zorgmethodes houden nog te weinig rekening met de diversiteit van de bevolking. Reminiscentie (het terughalen van herinneringen) is een zorgmethode die herinneringen inzet als welzijnsbron om de levenskwaliteit bij ouderen met dementie te versterken. Wij wilden nagaan wat een gepaste reminiscentieaanpak is voor ouderen met een migratieachtergrond, en hoe zij en hun begeleiders dit ervaren”, Saloua Berdai Chaouni, onderzoeker aan KdG.
Dankzij herinneringskoffers die bewust herinneringen oproepen, wordt het welzijn van ouderen met dementie verbeterd en wordt hun hersenactiviteit gestimuleerd.
Podcast
Herinneringen verdwijnen niet. Ze verstoppen zich in geuren, in liedjes, in foto’s, in voorwerpen…. Het terughalen van herinneringen van vroeger is een manier om rust, erkenning en verbinding te brengen in de zorg voor mensen met dementie.
In deze podcast vertellen mantelzorgers, zorgverleners en deskundigen hoe herinneringen kunnen helpen om de zorg voor mensen met dementie persoonlijker en inclusiever te maken. Je ontdekt hoe verhalen, geuren en voorwerpen deuren openen naar het verleden en zo zorgen voor verbinding in het heden. Je krijgt ook tips te horen over hoe je zelf aan de slag kan gaan om een herinneringskoffer te maken.
Kleine waarschuwing: de inhoud van deze podcast bevat thema's die raken en kunnen binnenkomen. Luister op jouw tempo en draag zorg voor jezelf.
Aflevering 1
“De koffer vol geuren, oude spullen uit Marokko en foto’s bracht verhalen tot leven. Het gaf mijn moeder – allah y rahmha* – rust, wekte nieuwsgierigheid bij de (klein)kinderen over onze migratiegeschiedenis en liet ons samen ontdekken wie zij was – en waar wij vandaan komen. We hadden terug contact met haar. Dat was zo kostbaar."
Hamida, mantelzorger
“Het gebruik van de koffer leert ons dat het overwegend zorgt voor een positieve impact op het welzijn van de ouderen en voor een verdieping van de zorgrelatie zowel bij mantelzorgers als zorgprofessionals.”
Saloua Berdai Chaouni, onderzoeker aan KdG
*Allah y rahmha is een islamitische en Arabische uitdrukking die betekent: "Moge Allah haar genadig zijn" of "Moge God haar ziel genadig zijn". Het is een vorm van gebed en respect voor de overleden persoon.
Aflevering 2
“Mijn vader trok elk jaar met de familie naar Marokko. Die reizen waren iconisch: onderweg gebeurde er altijd wel iets. Pas later besefte ik hoeveel herinneringen en ervaringen daarin verscholen zaten. Het waren geen vakanties, het was een expeditie. Het is bijzonder om die verhalen en herinneringen nu samen met mijn vader opnieuw tot leven te brengen.
Onze ouders hebben veel meegemaakt en hard gewerkt om hier een leven op te bouwen. Als hun verhalen niet worden vastgelegd, dreigen ze verloren te gaan. Voor mij is het belangrijk dat toekomstige generaties weten wie de eerste generatie Marokkanen in België was en wat zij hebben betekend.”
Ali, mantelzorger
Aflevering 3
“Mijn mama – allah y rahmha* – had een slechte dag. Ze voelde zich niet goed. Toch haalden we de koffer met allerlei spullen uit Marokko en van vroeger boven. We bekeken alles samen. Plots veranderde er iets. Ze zag een witte hoofddoek en begon te vertellen en te zingen. Alle zorgen en verdriet leken even verdwenen, alsof ze een pijnstiller had gekregen. Voor een moment hadden we weer ‘onze mama’ terug.
Saliha , mantelzorger
“Cultureel erfgoed kan herkenning en verbondenheid creëren. Musea zijn steeds meer plaatsen van zorg en ontmoeting, zo worden erfgoedobjecten gebruikt om herinneringen te stimuleren en gesprekken op gang te brengen. Toch blijft het erfgoed van mensen met een migratieverleden vaak onderbelicht. Samen met een groep ouderen met Marokkaanse roots gingen we voor de inspiratiekoffers op zoek naar geuren, objecten en iconische foto’s uit de migratiegeschiedenis die ertoe doen voor hen – verbonden aan hier en daar. In de context van dementie is het cruciaal de herinneringen aan de kindertijd en jeugdjaren in Marokko te erkennen.”,
Nadia Babazia, publiekswerker Red Star Line Museum
*Allah y rahmha is een islamitische en Arabische uitdrukking die betekent: "Moge Allah haar genadig zijn" of "Moge God haar ziel genadig zijn". Het is een vorm van gebed en respect voor de overleden persoon.
Aflevering 4
“De diagnose van dementie brengt veel teweeg in families. Vaak ligt de eerste focus op praktische zorg, maar er is zoveel meer mogelijk. Samen met families hebben we geleerd om niet alleen te kijken naar wat verloren gaat, maar ook naar wat nog aanwezig is. De koffer hielp daarbij: via zintuigen, herinneringen en ervaringen ontstond een rijkere kijk op dementie en op de mens achter de ziekte.”
Hamza, psycholoog
“Zorg is meer dan wassen, medicatie geven of helpen eten. Even stilstaan bij wie iemand is, wat hij fijn vindt en welke levenservaringen hij meedraagt, maakt echt een verschil. Het terug oproepen van die gevoelens via de koffer heeft mij persoonlijk geraakt.”
Laylla, hulpverlener
“Families ontdekten nieuwe manieren om contact te maken met hun naaste met dementie. Door meer in te zetten op voelen en beleven, ontstonden meer verbinding, voldoening en aanvaarding, met minder verdriet, boosheid en conflicten.”
Hamza, psycholoog
Red Star Line Museum als plek van zorg
"Als erfgoedinstelling willen we ook een plek van zorg zijn, en ook in het hier en nu betekenisvolle projecten ondersteunen. We merken dat ouderen dankzij de herinneringskoffer zaken opdiepen uit hun geheugen die ze al lang vergeten waren. Geuren zoals henna en kruidnagel maar ook Marokkaanse snoep en muziek uit hun kindertijd. Ook hun familieleden worden er wijzer van want de herinneringen activeren ook nog meer de kennis van hun familiegeschiedenis," aldus publiekswerker Nadia Babazia.
Bekijk hier een reportage van ATV over dit project.
De herirneringskoffer en de podcast zijn het resultaat van een onderzoek van de Karel de Grote Hogeschool en het Red Star Line Museum. Aan de hand van participatief actieonderzoek werd reminiscentie als betekenisvolle activiteit geïntroduceerd bij ouderen met migratieachtergrond en dementie (begin & middenstadium) in zowel een professionele (woonzorgcentrum, dagcentrum) als in een thuiscontext. In twee leercycli zetten professionele hulpverleners en mantelzorgers als co-onderzoekers reminiscentie in tijdens hun zorg voor ouderen met dementie met een migratieachtergrond. Deze zeven casussen werden longitudinaal gedurende een jaar gevolgd.