Met allerhande vragen tot gevolg: hoe doen we recht aan het verhaal én aan de persoon? Hoe nemen we de getuige al tijdens het proces mee in afwegingen rond vragenlijst, transcriptie, risicoanalyse en openbaarheid? En hoe vinden we de juiste vorm om in contact te blijven? Geen vragen die eenduidig te beantwoorden zijn. In dit artikel formuleren Aniek Smit en Rabab Hammoudi biografisch migratie-erfgoed) mogelijke pistes.
Vier jaar geleden startten wij, Aniek en Rabab, respectievelijk als wetenschappelijk medewerker oral history en collectiemedewerker biografisch migratie-erfgoed in het Red Star Line Museum (verder: RSLM) in Antwerpen. Twee nieuw gecreëerde functies die zich − los van tentoonstellings- en projectplanningen − duurzaam bezighouden met de opbouw van de interview- en materieel-erfgoedcollecties over de recente migratie naar België.
We zagen dit unieke perspectief op arbeidsmigratie als verrijkend voor onze museale collectie. Tegelijk bracht zijn professionele en sociale engagement ook verwachtingen en bezorgdheden van zijn kant met zich mee, die we een plek moesten geven in het proces
Het RSLM werd in 2013 geopend en vertelt het verhaal van de ruim twee miljoen landverhuizers die via Antwerpen naar de VS en Canada vertrokken in de periode 1873-1934. Ook kijkt het aan de hand van recente migratieverhalen naar de betekenis van deze geschiedenis vandaag. In dit artikel bespreken we hoe we oral history inzetten en hoe het zich ontwikkelt van een doel op zich naar een onderdeel van een participatief verzamelproces.
Bij onze start in het museum werden we geconfronteerd met een rijke collectie van rond de honderd hedendaagse interviews. Deze collectie met unieke perspectieven van mensen uit verschillende landen op hun persoonlijke migratiebeleving kwam voort uit verschillende thematische participatieve trajecten en tentoonstellingen. In sommige gevallen waren deze interviews vergezeld van aanvullend biografisch erfgoed, zoals persoonlijke foto’s, documenten of objecten. Ook de technische en administratieve omkadering van interviewopnames, transcripties en overeenkomsten verschilden.
Duurzame relaties als inzet
Dit gaf ons de nodige praktijkvoorbeelden en speelruimte om een toekomstige manier van werken met getuigen en verhalen vorm te geven. Cruciaal in deze manier van werken? De inzet op langdurige en duurzame relaties met de betrokkenen.
Waar in het historische collectiebeleid altijd de nadruk lag op het atypische karakter van het RSLM – we plaatsen “het verhaal voor het object” − geldt in ons oral-historybeleid meer en meer dat we “de getuige vóór het verhaal” plaatsen. Niet de historische bron, maar de mens staat centraal.
Hoe we dit precies doen, illustreren we aan de hand van een recent traject met June M. Yanez, een verhalenschenker die uit de Filipijnen migreerde. Zo geven we inzicht in de vragen die wij ons stelden nog vóór de stap van de publieksontsluiting. Omdat June als geestelijke naar het buitenland werd uitgezonden, zagen we dit unieke perspectief op arbeidsmigratie als verrijkend voor onze museale collectie. Tegelijk bracht zijn professionele en sociale engagement ook verwachtingen en bezorgdheden van zijn kant met zich mee, die we een plek moesten geven in het proces.
Een vertrouwensband opbouwen
Na het zien van de VRT-reeks Mijn God van Phara de Aguirre, waarin June te gast was, namen we via de Zeemansmissie voor het eerst contact op. June vertelde in de reeks over zijn werk als anglicaans predikant in de Antwerpse haven. In onze communicatie lichtten we meteen toe wat onze werking rond oral history inhoudt en welke einddoelen we nastreven, zoals het langdurig bewaren en ontsluiten van verhalen. In het verleden gebeurde dat niet altijd even expliciet.
Bij een groepstentoonstelling over familieverhalen waaraan jongeren meewerkten, bleek bijvoorbeeld dat niet iedereen opgezet was met de zichtbaarheid op de museumwebsite.
We nodigden June uit voor een kennismaking in het museum en brachten nadien een tegenbezoek aan de Zeemansmissie in het Antwerp Harbour Hotel. We luisterden naar verhalen van collega’s en Filipijnse zeevarenden en bekeken enkele objecten van June om in de video-opname te tonen of mogelijk ooit te schenken. Biografisch migratie-erfgoed beschouwen we immers als een samenspel van verhalen en objecten die een gelijke waarde hebben.
Objecten verrijken niet alleen het verhaal, maar maken het voor de geïnterviewden soms ook gemakkelijker om hun ervaringen te delen. Dit draagt bij aan een traumasensitieve manier van werken. We tonen verhalenschenkers in het museum vaak de Tafel van Antwerpen om houvast te bieden: tien interviews met mensen in Antwerpen met een hedendaags migratieverhaal, waarin eveneens objecten en gebruiken (zoals een kledingstuk, een kindertekening of een liedje) een rol spelen.
June kwam in 2022 naar Antwerpen, na missiewerk in de havens van Hamburg en Rostock via een Filipijnse en Duitse kerk. Niet enkel carrièremotieven speelden een rol, hij had ook persoonlijke redenen voor zijn migratie. Wat wilde hij hiervan delen?
Het voorbereidende gesprek bood bovendien de kans om het interview inhoudelijk af te stemmen: welke vragen stellen we, op welke thema’s leggen we de nadruk, en welke onderwerpen laten we bewust achterwege? Voor de gebruiksvriendelijkheid van de collectie komen standaard de verschillende stappen van het migratieproces aan bod: het leven in het thuisland, het vertrek en de reis en de aankomst en vestiging in België.
June kwam in 2022 naar Antwerpen, na missiewerk in de havens van Hamburg en Rostock via een Filipijnse en Duitse kerk. Niet enkel carrièremotieven speelden een rol, hij had ook persoonlijke redenen voor zijn migratie. Wat wilde hij hiervan delen?
Opnames met vaste crew
Om de vertrouwensband met de geïnterviewde te versterken, werken we met een vaste groep cameramensen die bekend zijn met de visie en missie van het museum. Zij hebben allen ook eerdere ervaring met het capteren van persoonlijke verhalen. Bovendien volgden de museummedewerkers die direct in contact komen met verhalenschenkers – hetzij in een interview, hetzij als samenwerkingspartner in de programmatie van het museum – een intern vormingstraject door Solentra vzw rond trauma en migratie. De juiste omstandigheden of ‘beschermpijlers’ maken immers of het delen van je migratie- of vluchtverhaal ook een helende ervaring kan zijn.
Toch kan een gesprek onverwachte wendingen nemen. Halverwege het interview met June kwam naar voren dat zijn broer politiek gevangene is in de Filipijnen. Wilde June hierover in detail treden? We gaven hem de ruimte om emoties te delen, maar ook om indien nodig te pauzeren. June vertelde dat zijn broer door zijn spirituele en maatschappelijke engagement in de Filipijnen een inspiratiebron voor hem is. Muziek helpt hem om met deze moeilijke situatie om te gaan. Hij illustreerde dit door kort het protestlied Mandaragat – zeeman in het Tagalog – te spelen. De vrijheid nemen om af te wijken van de vooraf opgestelde thematische vragenlijst loont. Dat zagen we ook al in eerdere interviews.
Nazorg is belangrijk
Bij het afronden van het interview lieten we June de overeenkomst voor opname in onze collectie en ontsluiting gedeeltelijk invullen. Zo kon hij de tekst alvast inkijken terwijl wij de verzamelde materialen voorlopig op juridisch correcte wijze konden bewaren. Dit betekende echter geen carte blanche voor archivering of ontsluiting. Ethisch gezien is het belangrijk dat June later, met een frisse blik, de opt-outs kan aanduiden en per einddoelstelling (onderzoek, expo, educatie …) expliciet zijn toestemming kan geven.
Als manier om de relatie te verduurzamen en iets symbolisch terug te geven, hostte het museum een evenement voor de zeevarenden
Op die manier combineren we de vereisten van de AVG-wetgeving en het juridische kader rond privacy met een ethische en traumasensitieve aanpak. In de weken na het interview namen we telefonisch en via WhatsApp contact op om te peilen naar Junes ervaring. Hoe voelde hij zich? Kon hij met iemand napraten? En had hij steun gevonden in zijn omgeving?
Als manier om de relatie te verduurzamen en iets symbolisch terug te geven, hostte het museum bovendien een evenement voor de zeevarenden van de missie en de Antwerp Seafarers’ Welfare. Een belangrijk motief voor Junes deelname aan het interview was immers eerst en vooral om aandacht te vragen voor hun lot: het zware en gevaarlijke werk, de heimwee en het gemis van hun familie.
De zeevarenden van de Antwerp Seafarers' Welfare worden tijdens een nocturne in het Red Star Line Museum ontvangen. © Antwerp Seafarers' Welfare
De zeevarenden van de Antwerp Seafarers' Welfare worden tijdens een nocturne in het Red Star Line Museum ontvangen. © Antwerp Seafarers' Welfare
Enkele maanden na het interview maakten we een afspraak voor een debriefing in aanwezigheid van de collectiemedewerker en registrator. Tijdens dit gesprek namen we samen de transcriptie door, vertrouwelijk verwerkt en vertaald door een vrijwilliger, en bespraken we de risicoanalyse en mogelijke gevoeligheden bij ontsluiting. Zo kwam onder meer een privésituatie ter sprake waarin ook derden, zoals zijn vrouw, een rol spelen.
June koos er bewust voor om hier open over te zijn, of in zijn eigen woorden: “ervan te profiteren dat hier in België wel openlijk gesproken wordt, een bevrijdende ervaring”. Wij respecteren die keuze, maar blijven alert voor mogelijke veranderingen in de toekomst.
Nieuwe gevoeligheden kunnen altijd opduiken, bijvoorbeeld wanneer een liefdesmigratie eindigt in een scheiding of wanneer de politieke situatie in het land van herkomst verslechtert. We bespraken daarnaast twee incidenten die June in het interview aanhaalde, één in het verleden en één meer recent.
Het eerste voorval vond plaats tijdens Junes werk en had betrekking op de kwetsbare groep van zeevarenden met wie hij werkt. Hoewel er geen sprake was van directe betrokkenheid of mogelijke juridische gevolgen, besloten we omwille van de media-aandacht die het voorval in het verleden kreeg toch in te grijpen. In overleg besloten we dit fragment te anonimiseren en zowel in de transcriptie als in de interviewopname aan te passen.
... hier zijn is iets gelukkigs. Maar soms voelen we ons hier niet zo goed om hier te zijn, terwijl het centrum van de strijd en de problemen daar is
Het tweede voorval betrof een geweldsincident dat plaatsvond in de Filipijnen, tijdens het presidentschap van Fidel Ramos. Hoewel June doorheen het hele interview verwijst naar de politieke situatie in de Filipijnen en daarin niet enkel zijn eigen engagement, maar ook dat van oud-collega’s en zijn broer vermeldt, wilden we dit nog eens aftoetsen. Ook hier koos hij bewust voor transparantie: enerzijds om zijn toewijding aan het activisme te onderstrepen, anderzijds omdat hij geen nieuwe informatie deelde en hij de risico’s voor zichzelf en derden dus beperkt achtte.
In het verleden zagen we een vergelijkbare afweging bij een geïnterviewde die als LGBTQ+-activist naar België vluchtte en juist zichtbaarheid wenste omwille van zijn activistische werk. De tweespalt waarin veel migranten zich bevinden, politieke vluchtelingen in het bijzonder, brengt June treffend onder woorden: “Dit is één ding … hier zijn is iets gelukkigs. Maar soms voelen we ons hier niet zo goed om hier te zijn, terwijl het centrum van de strijd en de problemen daar is.” Juist door het migratieverhaal van June in zijn volledigheid op te tekenen, wordt duidelijk waarom hij vandaag doet wat hij doet en waarom de samenwerking met het museum en het bereiken van een publiek voor hem betekenisvol is.
Geen kant-en-klaar antwoord
Deze casus laat zien hoe wij in het RSLM proberen maatwerk te verrichten en tijd te nemen om het proces met de geïnterviewde net zo belangrijk te maken als het eindproduct. Het blijft zoeken met de mensen zelf − ongeacht of dit nu gebeurt binnen een structurele collectieopbouw of, zoals eerder, in het kader van tijdelijke projecten en expo’s. Nu gaan we echter al bij aanvang meer gefaseerd te werk, met bewust ingebouwde tijd. Niet het eindproduct of een deadline voor publieksontsluiting staat centraal, maar de mensen die betrokken zijn.
Dat “geïnformeerde toestemming” niet eindigt bij het tekenen van een overeenkomst, maar een doorlopend en relationeel proces is, raakt gelukkig steeds meer ingebed in de ethische richtlijnen van vakorganisaties als FARO, Sprekende geschiedenis (NL), de Amerikaanse Oral History Association (OHA) en de Britse Oral History Society (OHS).
Dit soort individuele trajecten loopt parallel aan het groepsaanbod van het museum in de context van publiekswerking of partnerprojecten
Deze casus biedt geen kant-en-klaar antwoord op hoe een duurzaam en menselijk oral-historybeleid uit te werken, maar geeft wel zicht op de workflows die wij nu proefondervindelijk uitrollen. Dit soort individuele trajecten loopt bovendien parallel aan het groepsaanbod van het museum in de context van publiekswerking of partnerprojecten (bv. Vrouwen van de Tuin, Intergenerationeel of ONS MUSEUM). Deze trajecten bieden mensen de kans eerst het museum beter te leren kennen en samen te onderzoeken wat er onder welke voorwaarden van hun migratieverhaal gedeeld kan worden in het museum. De nauwe samenwerking met June en andere verhalenschenkers vormt daarbij een inspiratiebron.
Dit artikel verscheen eerder in het themamagazine van Faro over mondelinge geschiedenis in de erfgoedsector.
